Wilde bijen in de tuin zonder bijenkast

Waarom wilde bijen beter zijn dan je denkt

Wilde bijen zijn niet agressief, honingbijen zijn voor hun imker en laten jou rustig met je tuin werken. De bestuiving die wilde bijen doen is minstens zo waardevol: een solitaire bij bestuift twee keer zoveel bloemen als een honingbij omdat ze sneller werken en niet in een korf teruggaan. In Nederland en België hebben we meer dan 350 wilde bijensoorten en de meeste zijn piepklein.

Je hoeft niets exotisch aan te schaffen en niets ingewikkelds te bouwen. Wilde bijen zoeken naar drie dingen: pollen en nectar (bloemen dus), een plek om te nesten, en bescherming tegen wind en vocht. Dit bereik je met drie simpele ingrepen in je tuin.

Open zandplekken voor nesten

Ongeveer 70 procent van de wilde bijen nest niet in holle stengels maar in de grond. Ze boren kleine gaten in droge, losse aarde en leggen hun eitjes daar af. Dit is de voornaamste reden waarom je geen volledig bestraat terras en geen sterk verdichte gazonrand wilt hebben.

Creëer een zandplek van minimaal een vierkante meter, liefst zonnig en droog. Dit kan een stukje in de border waar je wat aarde hebt losgemaakt, of een bakje zand tegen een muur (de zogenaamde bijenhotel zonder dak). Zorg dat het zand fijn en niet verdicht is, zoals zand uit een zandkuil voor kinderen, niet grof steenslag. In de herfst mag het nat worden, maar in het groeiseizoen (maart tot oktober) moet het droog blijven.

Eén zandplek trekt jaarlijks tientallen nesten. Je ziet de vrouwtjes in mei-juni hun gangetjes boren en grondpartikels uitvoeren. Laat het rustig, er gebeurt niks vervelends.

Stengels en hout laten staan

Zo'n 25 procent van de wilde bijen nest in holle of halfholle stengels: frambozen, bramen, ridderspoor, of van tevoren riet en bamboe. Een ander deel nest in splinten van dood hout. Deze nesten zijn cruciaal in oktober-april wanneer gaten in de grond dicht zijn.

Laat dus niet in november alles platmaaien. Snijd je vaste planten terug in maart, een maand voor de groei begint. Zet boomtakken, halm of bundels riet rechtop tegen een schuur of paal: gaten schuin naar beneden, beschermd van regen. Dit zijn je bijen-appartementen. Ze zien er rommelig uit maar je tuin wordt levendiger.

Leg ook wat los hout neer, een stapel boomschors of takken onder een dakje. In de splinten zoeken bijen hun plek, en ook andere insecten nestelen daar graag.

Vroege bloeiers: voeding van maart tot mei

De moeilijkste maanden voor bijen zijn maart tot mei. De vorige winter was lang, de voorraad pollen is op en de bloemen in je tuin bloeien nog niet. Dit gat vul je met vroege bloeiers die twee maanden lang bloem geven.

Zet in oktober bollen in: sneeuwklokjes (februari-maart), pollen-rijke krokusjes (maart), druifjes Muscari (april), en tulpen die insecten aantrekken zoals wildtulpen. Op dezelfde plek plant je kerstroos Helleborus niger (eind februari), Brunnera (vergeet-mij-nietje-achtig, april), en Primula (sleutelbloemachtigen, maart-april). Dit zijn kant-en-klare planten uit het tuincentrum, geen zaad: zo bloeien ze meteen voor je veel andere groei op gang komt.

Plant deze in groepen, niet verspreid. Tien sneeuwklokjes op een rij trekken meer bijen dan twee sneeuwklokjes hier, twee daar. Een krokusweide van 50 bloemen maakt meer uit dan tien losse crocussen. Twijfel je welke vroege bloeiers goed samengaan met de rest van je border? Op gardenworld.app zie je dat eerst in een voorbeeld van je eigen tuin.

Zomerbloeiers: mei tot oktober

Van mei tot oktober heb je veel meer keus. Zorg dat de bloei ononderbroken loopt door twee regels toe te passen: plant soorten die overlappen (terwijl tulpen nog bloeien, kom rozen uit, terwijl rozen vervagen komt lavendel), en herhaal dezelfde soort bloemen om twaalf weken later opnieuw te bloeien.

Makkelijke zomerbloeiers voor bijen zijn: lavendel (juni-augustus, 50 cm, vol bijen), fijnstraal (Erigeron, mei-oktober, 30 cm), gewone salie en siersalvia's (juni-oktober, diverse kleuren en hoogtes), vetkruid (augustus-november, vlezig, vlinders en bijen), en dahlia (augustus-oktober, volle bloei eind september).

Let op: zorg dat je bloemen ook echt open zijn voor insecten. Volle rozen, sterk gevulde dahlia's en hybriden met veel bloemvullers zijn mooi maar voedselloos. Kies enkel- of halfgevulde rassen. Informatie hierover vind je op de zaadzak: sterren voor bijenvriendelijkheid.

Geen insecticiden, en wat minder tuinieren

Insecticiden zijn duidelijk fataal: bijen sterven. Maar ook veel schimmelmiddelen die "biologisch" lijken zijn schadelijk. Accepteer dus wat luizen, spinmijt, witte vlieg: dit is voeding voor roofmijten en sluipwespen die zelf bijen niet raken. Een tuin met ziektes en plagen is beter voor bijen dan een steriele.

Hetzelfde geldt voor "netjes" werken. Bladhopen in oktober zijn rust voor veel insecten. Dicht begroeid is beter dan open. Geen kunstmest: bijen vinden nectar minder in voedselrijke planten (veel blad, minder bloem).

Soorten herkennen

De soorten wilde bijen zijn divers en klein. De drie grootste groepen zijn:

Metselbijen: Osmia-soorten, rood-bruin, zo groot als een kikkererwt, met een snelle, bijna vogelachtige vlucht. Ze nesten in holle riet en trekken zich terug in september. Je ziet ze maart-mei alleen.

Solitaire grondnestende bijen: Zeer klein (2-8 mm), zwart, soms met een rode tekening. Ze hebben geen drang te steken. Je ziet ze juli-oktober uit zandgaten vliegen.

Hommels: Groot, behaard, dominerend rond lavendel en phacelia. Echt wild: ze hebben een nest van één koningin en arbeiders maar stichten geen bijenvolk als honingbijen.

Determinatie tot soort is moeilijk. Een veldgids met foto's van wilde bijen helpt om de groepen uit elkaar te houden. Voor de praktijk volstaat het om deze drie groepen te herkennen.

Bijen het hele jaar

Maart: grondnestende bijen verschijnen zodra bodemtemperatuur boven 10 graden is. Ze zoeken zand.

April-mei: metselbijen in volle bedrijvigheid in riet en stengels. Vliegactiviteit van 8 uur's ochtends tot avond.

Juni-augustus: volle activiteit. Veel soorten, veel nesten. Zandplek is druk bezocht.

September-oktober: gaten vullen en laatste voeding zoeken voor overwintering. Hommels zijn nu op hun langzaamst.

November-februari: rust en dood in de nesten. Niets doen, je hoeft niet schoon te maken.

Stappenplan

Stap 1: Een zandplek inrichten

Kies een zonnige plek in je border of terras (minstens 4 uur zon). Graaf 20 cm diep los zand uit, of zet een bakje (60x40x20 cm) zand tegen een zuid- of oostmuur. Zand moet fijn zijn, geen klontjes, geen vochtgestuwde klei.

Stap 2: Stengels en hout neerzetten

Verzamel bamboe, riet, of zage braam- en frambozenstengels in de herfst (oktober) wanneer je toch insnoeien gaat. Zet ze bundels rechtop, gaten naar beneden gericht, tegen een muur of schuur. Ondersteun met bindtouw zodat wind ze niet omverblaast.

Stap 3: Vroege bloeiers planten

Oktober-november: tulpenbollen, krokussen en sneeuwklokjes in groepen van tien per soort. Maart: planten van helleborus en primula. Mei: eerste controle of alles bloeit.

Stap 4: Zomerbloeiers aanschaffen

Maart-april: lavendel, salie en fijnstraal in potten van het tuincentrum. Plant ze in groepen en laat ze groeien tot juni voor eerste bloei.

Stap 5: Bestrijden voorkomen

Gebruik geen insecticiden. Accepteer luizen en milde schimmels. Verwijder enkel zieke bladeren, niet de hele plant.

Stap 6: Het hele jaar licht onderhoud

Juni: uitgebloeide bloemen licht terugnijpen voor herhaalbloeiers. September: stengels niet snijden. November-maart: zandplek schoon houden van blad, stengels staan laten.

Veelgestelde vragen

Zijn wilde bijen veilig rond kinderen?

Heel veilig. Wilde bijen zijn even voorzichtig en veel minder agressief dan honingbijen. Ze steken bijna nooit, tenzij je ze in je hand knijpt. Hommels kunnen wel steken maar doen dat zelden, en kinderen voelen dit als een kleine prik.

Kan ik een bijenhotel kopen in plaats van een zandplek?

Een bijenhotel helpt, maar is secundair. Zonder zandplek bied je alleen onderdak voor 30 procent van de bijensoorten. Het echte werk is de zandplek plus bloemen. Hotels worden vaak te nat, trekken sluipwespen aan die bijen parasteren, en hebben geen raam tegen regen.

Hoeveel bijen kan mijn tuin herbergen?

Een gemiddelde voortuin van 50 vierkante meter met een goede zandplek en 20 bloemmanden kan honderd nesten herbergen. Dit zijn niet honderd volwassen bijen tegelijk, maar 5 tot 10 die per nest ontstaan. Dat voelt niet massaal.

Hoe weet ik of mijn zandplek werkt?

In mei, zodra temperaturen 's ochtends boven 10 graden komen, zie je vrouwtjes hun gaatjes boren in droog zand. Ze graven en brengen grondpartikels naar buiten. Dit zijn kleine hoopjes zand naast de ingang. Als je dit ziet, heb je succes.

Zie het eerst in je eigen tuin

Twijfel je of deze bijen op die plek passen, of welke bloemen je moet kiezen? Upload een foto van je tuin op gardenworld.app en bekijk gratis een voorbeeld van een ontwerp met bijenvriendelijke beplanting. Het scherpe beeld met plantenlijst kost 7,99 euro, eenmalig, geen abonnement.