Een tuin voor vleermuizen en nachtvlinders

Waarom een tuin voor vleermuizen en nachtvlinders?

Je tuin hoeft niet stil te vallen zodra de zon onder is. Met de juiste planten, weinig licht en een beetje water trek je vleermuizen en nachtvlinders aan, en dat betaalt zich meteen terug: een dwergvleermuis vangt per nacht makkelijk een paar honderd muggen en andere kleine insecten. Nachtvlinders doen het bestuivingswerk van avondbloeiers die overdag dicht blijven.

De aanpak is eenvoudig en kost weinig: kies bloemen die pas na zonsondergang geuren, zet je buitenverlichting lager en warmer, voorzie open water en hang eventueel een vleermuiskast. Binnen een paar maanden merk je al minder muggensteken, en binnen een paar jaar zie je vleermuizen jagen boven je gazon.

Avondbloeiers: de basis van een nachtelijke tuin

Avondbloeiers doen voor vleermuizen en nachtvlinders wat bloeiende klaver voor bijen doet: ze zijn het signaal dat er voedsel is. Vier soorten zijn een veilige en bewezen keuze voor Vlaanderen en Nederland.

Matthiola longipetala, de nachtviolier, is de klassieker. Ze bloeit van juli tot september met kleine, lila tot witte bloemen die overdag gesloten blijven en pas bij het vallen van de avond opengaan en sterk gaan geuren. Zaai in april of mei, op 20 tot 25 centimeter van elkaar, in volle zon. Oenothera biennis, de teunisbloem, is tweejarig en opent haar gele bloemen in enkele minuten bij schemering, van juni tot september, op planten van 60 tot 120 centimeter hoog. Nicotiana alata, siertabak, is eenjarig, bloeit van juli tot oktober met witte of roze buisbloemen en geurt vooral 's avonds. Zet hem op 30 centimeter afstand in een beschutte border.

Lonicera periclymenum, de wilde kamperfoelie, is een inheemse klimplant die van juni tot augustus bloeit en bij schemering het sterkst geurt. Ze trekt pijlstaartvlinders aan, die met hun lange roltong diep in de bloembuis kunnen komen. Plant haar tegen een schutting of pergola, in zon tot halfschaduw. De bessen zijn niet geschikt om te eten, maar de plant vraagt verder geen bijzondere voorzorgen in een tuin met kinderen of huisdieren.

Geen fel licht: waarom donker beter is voor nachtdieren

Fel, wit of blauwachtig licht verstoort vleermuizen en nachtvlinders meer dan het helpt. Insecten vliegen op het licht af en raken uitgeput of komen om, en vleermuizen die normaal in het donker jagen, worden verblind of mijden de verlichte plek helemaal.

Vervang felle tl- of halogeenlampen door warmwit of amberkleurig LED-licht, bij voorkeur onder 3000 kelvin. Zet armaturen laag, richt ze naar beneden en plaats ze dicht bij de gevel in plaats van verspreid in de tuin. Een bewegingssensor met een korte looptijd van een minuut werkt beter dan een lamp die de hele nacht blijft branden. Zet sfeerverlichting bovendien op een tijdschakelaar die uitgaat zodra je zelf naar binnen gaat.

Het gevoeligste moment is april tot oktober, wanneer vleermuizen hier actief zijn, en vooral juni en juli, wanneer vrouwtjes hun jongen grootbrengen bij de kraamkolonie. Laat de rand van je tuin, vooral bij hagen, bomen en water, in die periode zo donker mogelijk: dat zijn de vliegroutes die vleermuizen gebruiken om van hun verblijfplaats naar hun jachtgebied te komen.

Een vleermuiskast: wanneer en waar je die hangt

Een vleermuiskast is een smal kastje met nauwe spleten van 1,5 tot 2 centimeter waarin vleermuizen overdag schuilen. Koop een kast met een ruw, onbehandeld houten binnenoppervlak, of maak er zelf een van grove, ongeschaafde planken: vleermuizen moeten zich met hun klauwtjes kunnen vastgrijpen.

Hang de kast op minstens 3 meter hoogte, tegen een zuid- tot zuidwestgevel, met een vrije aanvliegroute zonder takken ervoor en zo ver mogelijk van felle verlichting. Installeer hem in het najaar of de late winter, zodat hij klaar is voor het voorjaar. Reken op geduld: het duurt vaak een tot drie jaar voordat vleermuizen een nieuwe kast ontdekken en gebruiken.

Belangrijk om te weten: vleermuizen en hun verblijfplaatsen zijn wettelijk beschermd in Vlaanderen en Nederland. Je mag een bewoonde kast of een vleermuiszolder niet zomaar verstoren of verwijderen. Twee kasten op vijf tot tien meter van elkaar werken beter dan een, zodat er ruimte is voor meer dan één groep.

Water voorzien voor vleermuizen en nachtvlinders

Vleermuizen drinken in de vlucht: ze scheren laag over het wateroppervlak en pikken een slokje mee. Voorzie daarom een open wateroppervlak van minstens 1 bij 1 meter, zonder takken of planten die net boven het water hangen, zodat er een vrije aanvliegroute is. Een vijver, een brede regenwaterbak of een ondiepe schaal werkt allemaal, als het wateroppervlak maar vrij blijft.

Nachtvlinders drinken zelf weinig, maar halen mineralen uit vochtige grond en natte bladeren. Een border die je 's avonds licht besproeit, trekt ze aan. Zet geen vis in je waterpunt: vissen eten de muggenlarven op die net de vleermuizen en sommige nachtvlinders voeden, en zonder dat voedsel verliest je waterpunt zijn nut voor nachtdieren.

Muggen beheersen zonder gif

Muggen zijn precies het probleem dat vleermuizen oplossen: een dwergvleermuis eet makkelijk enkele honderden tot duizenden kleine insecten per nacht, afhankelijk van het aanbod. Chemische insecticiden zijn geen oplossing en vaak ook niet toegelaten voor particulier gebruik: net als glyfosaat en azijn of zout op verharding, die voor particulieren verboden zijn, doden muggensprays ook de nuttige insecten waar je net op wilde inzetten.

Voorkom muggen liever bij de bron. Leeg emmers, regentonnen zonder deksel en ondiepe schoteltjes onder plantenbakken wekelijks, want stilstaand water is een broedplaats. Zet een deksel op regentonnen en houd het water in je vijver in beweging met een kleine pomp of fontein. Vermijd vochthoudende mulch in volle zon en kies liever grind of zand op plekken die snel moeten opdrogen. Deze paar maatregelen halveren de muggenoverlast vaak al, zonder dat je ook maar iets hoeft te spuiten.

Snoeien en opruimen zonder nachtdieren te verstoren

Een tuin die 's nachts leeft, is geen opgeruimde tuin. Laat in de herfst een deel van het bladafval in rustige hoeken liggen: daarin overwinteren rupsen en poppen van nachtvlinders tot het voorjaar. Snoei hagen en struiken buiten het broedseizoen, grofweg van maart tot half juli, wanneer ook vogels er nestelen.

Maai een strook gras maandelijks in plaats van wekelijks, zodat avondbloeiers en wilde kruiden kunnen bloeien voor ze weer worden afgemaaid. Zo blijft er altijd voedsel beschikbaar, ook tussen de bloeiperiodes van je aangeplante avondbloeiers door.

Twijfel je of al die elementen samen in je tuin passen? Op gardenworld.app zie je hem eerst in een voorbeeld van je eigen tuin, voordat je ergens begint te graven.

Stappenplan

Stap 1: Avondbloeiers kiezen en zaaien

Kies uit nachtviolier, teunisbloem, siertabak en wilde kamperfoelie. Zaai de eenjarige en tweejarige soorten in april of mei, in volle zon tot halfschaduw, op 20 tot 30 centimeter afstand. Plant de kamperfoelie tegen een schutting of pergola. Water tot de bloei goed op gang is.

Stap 2: Een waterpunt inrichten

Leg een klein vijvertje aan of plaats een brede, ondiepe bak van minstens 1 bij 1 meter wateroppervlak. Houd de omgeving vrij van overhangende takken zodat vleermuizen er laag over kunnen scheren. Zet er geen vis in.

Stap 3: Een vleermuiskast hangen

Hang een kast met ruw, onbehandeld hout op minstens 3 meter hoogte, tegen een zuid- of zuidwestgevel, met een vrije aanvliegroute. Installeer hem in het najaar. Reken op een tot drie jaar voordat hij in gebruik wordt genomen.

Stap 4: Tuinverlichting aanpassen

Vervang fel wit licht door warmwit of amber LED onder 3000 kelvin. Plaats armaturen laag en dicht bij de gevel, met een bewegingssensor en korte looptijd. Houd hagen, bomen en water zoveel mogelijk donker, vooral van april tot oktober.

Stap 5: Muggenbroedplaatsen wegnemen

Leeg emmers, schoteltjes en regentonnen zonder deksel wekelijks. Zet een pomp of fontein in je vijver zodat het water beweegt. Kies grind of zand in plaats van vochthoudende mulch op plekken die snel droog moeten zijn.

Veelgestelde vragen

Wat eten vleermuizen naast muggen?

Vleermuizen eten vrijwel alle kleine vliegende insecten die ze tegenkomen: nachtvlinders, langpootmuggen, kleine kevers en eendagsvliegen. Welke soort overheerst, hangt af van het aanbod op die avond. Zodra er vleermuizen boven je tuin jagen, merk je dat vooral je muggenoverlast duidelijk afneemt.

Bijten vleermuizen, en is dat gevaarlijk?

Vleermuizen bijten alleen als je ze vastpakt, nooit zomaar in het voorbijvliegen. Een enkele vleermuis kan een virus dragen dat verwant is aan hondsdolheid, maar besmetting vereist direct contact met speeksel via een bijtwonde en komt zeer zelden voor. Raak een vleermuis dus nooit met blote handen aan en bel bij een gewonde vleermuis een plaatselijke vleermuizenwerkgroep.

Hoe trek ik vleermuizen aan zonder een kast te hangen?

Avondbloeiers, open water en een donkere tuinrand zijn op zich al genoeg: vleermuizen zoeken vooral een goed jachtgebied, geen vaste schuilplaats in jouw tuin. Een kast voegt daarna enkel een extra kans op een vaste verblijfplaats toe, maar is geen voorwaarde om vleermuizen te zien jagen.

Doen nachtvlinders schade aan planten of kleding?

De meeste nachtvlinders in de tuin knagen als rups aan bladeren, net als dagvlinders, en dat is normaal en zelden een probleem. De kledingmot die in kasten leeft, is een heel andere, kleinere soort die niet buiten in de tuin voorkomt. Tuinnachtvlinders zijn voor je kleding dus volledig onschuldig.

Zie het eerst in je eigen tuin

Wil je weten waar de avondbloeiers, het waterpunt en de vleermuiskast het best passen voordat je begint te graven? Upload een foto van je tuin op gardenworld.app en bekijk gratis een voorbeeld van een nieuw ontwerp met deze planten. Het scherpe beeld met een volledige plantenlijst kost 7,99 euro, eenmalig, zonder abonnement.