Egels in de tuin helpen overwinteren

Waarom egels in je tuin goud waard zijn

Een egel die door je tuin scharrelt, is de beste gratis ongediertebestrijding die er is. In één nacht eet een egel ongeveer 100 tot 200 gram aan insecten, slakken, rupsen en kevers: dat zijn tientallen prooien per nacht. Zie je 's avonds een egel, dan is dat een goed teken: je tuin heeft voldoende insecten, een gezonde bodem en weinig gif. Egels zijn in Vlaanderen beschermd via het Soortenbesluit en in Nederland via de Wet natuurbescherming: je mag ze niet vangen, verstoren of hun nest beschadigen.

Vanaf september tot diep in oktober zijn egels vooral met één ding bezig: zoveel mogelijk gewicht aankomen voor de winterslaap. Hoe meer je tuin daarbij helpt, hoe groter de kans dat de egel die je nu ziet in april weer wakker wordt. Drie dingen zijn daarvoor het hardst nodig: voedsel, een droge schuilplaats en een vrije doorgang naar andere tuinen.

Waarom de winterslaap egels fataal kan worden

Een egel gaat van ongeveer half oktober tot eind maart in winterslaap en eet in die tijd helemaal niets: hij leeft volledig op zijn vetreserves. Een volwassen egel die eind oktober minder dan ongeveer 500 gram weegt, heeft te weinig vet om de winter te overleven; idealiter weegt hij dan 600 tot 700 gram of meer. Een te lichte egel sterft niet meteen, maar verhongert ergens in januari of februari, midden in zijn slaap, zonder dat je het ooit ziet.

Drie dingen maken het overleven in de winter moeilijker dan vroeger. Opgeruimde tuinen zonder bladhopen of dood hout bieden geen schuilplaats meer. Tuinen die door schuttingen zonder enige opening volledig afgesloten zijn, beperken het leefgebied van een egel tot één tuin, terwijl hij er normaal meerdere nodig heeft. En verkeer en klepelmaaiers doden elk jaar duizenden egels die net op zoek zijn naar voedsel of een slaapplek.

Een bladhoop: het beste egelhotel dat niets kost

Laat in oktober en november een deel van je bladeren gewoon liggen. Een bladhoop van minstens 1,5 meter breed en 1 meter hoog, tegen een haag of schutting in een windluwe hoek, isoleert uitstekend en houdt de vochtigheid vast. Egels graven er zelf een holletje in: dat hoef je niet voor te doen. Laat de hoop staan tot minstens mei, want ook jonge egels en veel nuttige insecten overwinteren erin.

Je kunt de bladhoop zonder probleem combineren met een composthoop: beide trekken wormen en kevers aan, en dat is weer voedsel voor de egel. Twijfel je of zo'n wilde hoek past bij de rest van je tuin? Op gardenworld.app zie je in een gratis voorbeeld hoe een natuurlijke hoek met bladhoop en schuilplaats past bij je eigen tuin, voordat je ook maar één blad verplaatst.

Een egelhuis bouwen: zo doe je dat

Heb je geen plek voor een bladhoop, bouw dan een egelhuis van ongeveer 40 bij 40 cm, met een ingang van 10 tot 13 cm breed zodat alleen egels erin passen en grotere dieren niet. Isoleer met droog stro of bladeren en zorg voor een dak dat regen tegenhoudt. Zelf timmeren is veel goedkoper dan een kant-en-klaar huis kopen.

Zet het huis in de halfschaduw, tegen een schutting of haag, nooit in volle zon: een egel die overdag slaapt, mag niet uitdrogen of oververhit raken. Richt de ingang weg van de overheersende windrichting. Veel egels verkiezen toch een bladhoop boven een houten huis, dus reken er niet op dat het meteen bewoond wordt; combineer liefst allebei.

Een doorgang in de schutting zagen

Een egel legt in één nacht makkelijk 1 tot 2 kilometer af en bezoekt daarbij meerdere tuinen op zoek naar voedsel en partners. Een dichte schutting zonder enige opening sluit hem buiten en versnelt bovendien inteelt binnen een klein, afgesloten gebied.

Zaag of boor daarom een gat van ongeveer 13 bij 13 cm (het formaat van een cd-doosje) vlak boven de grond, het liefst op dezelfde plek als bij je buren. Eén gat tussen twee tuinen kan al genoeg zijn om een hele straat met elkaar te verbinden. Overleg kort met de buren: samen een egelsnelweg van gaten door een hele rij tuinen aanleggen, werkt veel beter dan één losse opening.

Bijvoeren in september en oktober: wat, hoeveel, wanneer

Van begin september tot eind oktober mag je egels bijvoeren, want hun natuurlijke voedsel wordt schaarser naarmate het kouder wordt. Zet 's avonds in de schemering een handvol natte kattenbrokjes of ongezouten gekookt vlees of vis neer, ongeveer 50 tot 100 gram, op een vaste plek dicht bij de schuttingdoorgang. Zet de bak buiten bereik van katten, bijvoorbeeld onder een egelvoedselhuisje met een smalle ingang.

Stop vanaf half november abrupt met bijvoeren: tegen die tijd zijn de meeste egels al in winterslaap, en voedsel dat buiten blijft liggen trekt vooral ratten aan. Gebruik nooit slakkenkorrels of onkruidverdelgers met glyfosaat in een tuin waar egels komen: voor particulieren is glyfosaat in Vlaanderen en Nederland al jaren verboden, en het is bovendien giftig voor egels en voor de slakken die ze eten.

Wat je nooit mag geven

Melk en brood met melk zijn het grootste misverstand: egels kunnen melk niet verteren en krijgen er heftige diarree van, waaraan ze kunnen sterven. Geef ook geen gezouten voedsel, geen vlees gebakken in veel olie of boter, en geen grote hoeveelheden losse gedroogde meelwormen: die bevatten te weinig calcium en kunnen bij regelmatig gebruik botproblemen veroorzaken. Een enkele handvol meelwormen als traktatie kan wel.

Een schoteltje water naast het voedsel is nooit verkeerd, ook al drinken egels het meeste vocht uit hun eten. Belangrijker is wat je juist niet doet: geen gifkorrels, geen onbeschermde vijverranden waar ze niet uit kunnen klimmen, en nooit met een klepelmaaier door hoog gras of een bladhoop gaan zonder er eerst met een stok doorheen te voelen.

Een vijverrand als extra voedselbron

Een ondiepe vijver of een grote waterschaal is voor een egel minstens zo interessant als voedsel: hij drinkt ervan en graaft graag in de natte grond errond naar larven en regenwormen. Zorg voor een ondiep gedeelte van hoogstens 20 tot 30 cm en een ruwe oever van stenen of een plank op een schuin aflopend talud, zodat een egel die erin valt er zelf weer uit kan klimmen.

Heb je geen vijver, dan werkt een platte schaal met water en een paar stenen erin net zo goed. Zet hem dicht bij de schuttingdoorgang, zodat de egel hem makkelijk op zijn nachtelijke route tegenkomt.

Stappenplan

Stap 1: Bladhopen aanleggen (september)

Verzamel gevallen blad en maak er minstens één hoop van 1,5 meter breed en 1 meter hoog tegen een haag of schutting, in een windluwe hoek van je tuin.

Stap 2: Doorgang zagen (september-oktober)

Zaag of boor een gat van ongeveer 13 bij 13 cm vlak boven de grond in je schutting, en vraag de buren om op dezelfde plek mee te doen.

Stap 3: Voeren starten (oktober)

Zet vanaf begin oktober elke avond een kleine portie natte kattenbrokjes of ongezouten vlees neer, op een vaste plek en tijd, buiten bereik van katten.

Stap 4: Waterplek inrichten (oktober)

Leg een ondiepe vijver aan of zet een platte schaal met water en klimstenen neer, dicht bij de schuttingdoorgang.

Stap 5: Stoppen en observeren (half november)

Stop in de tweede helft van november abrupt met voeren, want de meeste egels gaan dan in winterslaap. Check in de lente of er sporen van bewoning zijn in je bladhoop of egelhuis.

Veelgestelde vragen

Mag ik een lichte egel binnenshuis laten overwinteren?

Beter niet zelf: binnen is het te warm, waardoor een egel niet goed in winterslaap komt of te vroeg wakker wordt. Vind je in oktober of november een egel die duidelijk te licht is (ribben voelbaar, lusteloos overdag), bel dan een erkend egelopvangcentrum in jouw regio voor advies.

Hoe weet ik of een egel zwaar genoeg is voor de winter?

Til hem voorzichtig op met handschoenen aan: een gezonde egel voelt stevig en rond aan, niet hoekig. Voel je de ruggengraat en de ribben scherp uitsteken, dan is hij te licht en heeft hij hulp nodig.

Waarom komt er geen egel op mijn bijvoeren?

Egels zijn schuw en vertrouwen een nieuwe voedselplek vaak pas na een paar weken. Zet het voedsel elke avond op exact dezelfde plek en tijd, vermijd felle buitenverlichting, en zorg dat er via de schutting ook echt een route naar je tuin is.

Wat doe ik met een dode egel die ik op straat vind?

Meld het bij de gemeente of een egelopvangcentrum, zeker als het vaker gebeurt op dezelfde plek: dat kan wijzen op een drukke route waar een doorgang of een waarschuwingsbord zou helpen.

Zie het eerst in je eigen tuin

Wil je weten hoe een wildere hoek met bladhoop, egelhuis en schuttingdoorgang in jouw tuin zou staan? Upload een foto van je tuin op gardenworld.app en bekijk gratis een voorbeeld van een nieuw ontwerp met deze beplanting; het scherpe beeld met plantenlijst kost 7,99, eenmalig, geen abonnement.